Web Sitesi Erişilebilirliği Nedir? WCAG İlkeleri, Uyum Düzeyleri ve Türkiye'deki Durum
Web sitesi erişilebilirliği, görme, işitme, motor ya da bilişsel engeli olan kişilerin bir siteyi yardım almadan kullanabilmesidir. Yazı WCAG'nin dört ilkesini, A, AA ve AAA uyum düzeylerini, Türkiye'deki genelgeyi ve bir sitede ilk kontrol edilecek noktaları anlatıyor.
Nurullah Okatan · İçerik Yazarı
· Güncelleme: · 16 dk okuma

Web sitesi erişilebilirliği, bir sitenin görme, işitme, hareket ya da bilişsel engeli olan kişiler tarafından yardım almadan kullanılabilmesidir. Uluslararası ölçüt W3C’nin WCAG yönergeleridir: site sahibi alternatif metni, renk kontrastını, klavyeyle gezinmeyi ve form etiketlerini bu yönergelerin A ve AA düzeyine göre kontrol eder.
Web sitesi erişilebilirliği neyi kapsar?
Erişilebilirlik, aynı içeriğe farklı yollarla ulaşılabilmesi demektir. Görme engelli bir kullanıcı sayfayı ekran okuyucuyla dinler. Elini kullanamayan biri klavyeyle ya da sesli komutla gezinir. Site bu yolların hepsinde çalışmalıdır.

Konu görme engeliyle sınırlı kalmaz. W3C’nin WCAG 2.1 belgesine göre erişilebilirlik; görsel, işitsel, fiziksel, konuşma, bilişsel, dil, öğrenme ve nörolojik engelleri kapsar. İşitme engelli kullanıcı için tanıtım videosunda altyazı gerekir. Okuma güçlüğü yaşayan kullanıcı ise kısa paragraflara ve açık başlıklara ihtiyaç duyar. Süreli bir başvuru formunda ek süre seçeneği de bu kapsama girer.
T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı erişilebilirliği daha geniş bir çerçevede tanımlar. Bakanlığın tanımında binalar, açık alanlar ve ulaşım hizmetleriyle birlikte bilgi ve iletişim teknolojisi de yer alır. Ölçüt, bu alanların engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak kullanılabilmesidir. Bu tanıma göre bir web sitesi de bir bilgilendirme hizmetidir.
Etkilenen kitle geniştir. GoDaddy verisine göre dünyada bir milyardan fazla insan görme, işitme, bilişsel ya da motor bir engelle yaşıyor. Bu kişiler bir kurumun sitesine müşteri, başvuru sahibi ya da iş adayı olarak gelir. Kurumsal bir sitede hangi sayfaların bulunduğunu kurumsal web sitesi nedir yazısı anlatıyor. Erişilebilirlik, o sayfaların her ziyaretçide gerçekten açılıp okunup okunmadığını belirler.
Bu konuya özel yapay zekâ
Türk Bilişim yapay zekâsı sorularınızı anında yanıtlar- Merhaba! Bu konuda merak ettiğinizi sorun.
WCAG'nin dört ilkesi ve A, AA, AAA uyum düzeyleri
W3C’nin WCAG 2.1 belgesine göre web erişilebilirliğinin temelini dört ilke oluşturur: algılanabilir, işletilebilir, anlaşılabilir ve sağlam. Her ilkenin altında yönergeler, yönergelerin altında da test edilebilir başarı ölçütleri yer alır.
| İlke | Pratikteki anlamı | Örnek kontrol |
|---|---|---|
| Algılanabilir | İçerik en az bir duyuyla alınabilmeli | Görselde alternatif metin, videoda altyazı, yeterli renk kontrastı |
| İşletilebilir | Arayüz fare olmadan da kullanılabilmeli | Menü, form ve düğmelere Tab tuşuyla ulaşılabiliyor mu? |
| Anlaşılabilir | Metin ve davranış öngörülebilir olmalı | Form hatası neyin yanlış olduğunu açıkça yazıyor mu? |
| Sağlam | Kod, yardımcı teknolojilerle uyumlu çalışmalı | Ekran okuyucu düğmenin adını ve işlevini doğru okuyor mu? |
Başarı ölçütleri üç uyum düzeyine ayrılır. Vispero verisine göre WCAG, bir dijital deneyimin ne kadar erişilebilir olduğunu A, AA ve AAA düzeyleriyle gösterir. arXiv’de yayımlanan «A Protocol for Evaluating the Accessibility of AI-Generated Educational Materials» çalışması da bu düzeylerin katılığının A’dan AAA’ya doğru arttığını belirtir.
A düzeyi en temel engelleri kaldırır. Klavyeyle erişilemeyen bir menü bu düzeyde bile uyumsuzluktur. Vispero’ya göre WCAG 2.2’de AA düzeyi 25 başarı ölçütü içerir ve A’nın üzerine kurulur. Renk kontrastı, metnin büyütülebilmesi ve öngörülebilir gezinme bu düzeyde gelir. AAA en sıkı düzeydir ve her içerik türünde ulaşılabilir olmayabilir. Kurumsal siteler için yaygın hedef bu yüzden AA’dır.
Sürümler birbirini silmez, üst üste eklenir. W3C’ye göre WCAG 2.1, 2.0’ın üzerine kurulmuştur ve geriye dönük uyumludur. 2.1’e uyan bir sayfa 2.0’a da uyar. WCAG 2.2 de yeni ölçütler ekler. Türkiye’deki düzenleme 2.2’yi esas aldığı için yeni bir projede hedef sürüm 2.2 olmalıdır. Tasarım ve geliştirme üzerine diğer yazılar Web Tasarım ve Geliştirme kategorisinde yer alıyor.
Android uygulaması yaptırmayı mı düşünüyorsunuz?Türkiye'de web sitesi erişilebilirliği zorunlu mu?
Kamu kurumları için zorunludur. Özel şirketler için durum, şirketin vatandaşların sıkça kullandığı bir hizmet sunup sunmadığına bağlıdır.

T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın duyurduğu genelge iki grubu kapsar. Birinci grup kamu kurum ve kuruluşlarıdır. İkinci grup, vatandaşlar tarafından sıklıkla kullanılan özel hukuk tüzel kişileridir. Genelge bu kurumların web siteleri ile mobil uygulamalarını hedefler. Kapsam tasarımdan güncellemeye kadar bütün aşamaları içerir. Esas alınan standart, W3C’nin hazırladığı WCAG 2.2’dir.
Genelgenin kapsamına girmeyen özel şirketler için tablo farklıdır. GoDaddy rehberine göre Türkiye’de kamu sitelerinde erişilebilirlik zorunludur, özel sektör için ise genel bir yasal zorunluluk yoktur. Genelge bu boşluğu kısmen kapatır, ama yalnız sıkça kullanılan hizmetleri hedefler. Bir sanayi firmasının tanıtım sitesi ile vatandaşların her gün işlem yaptığı bir platform aynı yerde durmaz. Hangi grupta olduğundan emin olmayan şirket, durumunu hukuk danışmanıyla netleştirmelidir.
Yurt dışında erişilebilirlik eksikliği mahkemeye taşındı. ABD’de engelli hakları yasası ADA, web siteleri için de dava gerekçesi oldu. GoDaddy verisine göre 2017 yılında ADA uyumluluğuyla ilgili 7.600’den fazla dava web sitesi işletmecilerine karşı açıldı. Yurt dışına satış yapan ya da İngilizce sitesiyle o pazara hitap eden bir Türk şirketi de bu riskle karşılaşabilir. Zorunluluk olmasa bile WCAG 2.2 AA’yı hedeflemek, ileride kapsam genişlediğinde siteyi baştan yapma ihtiyacını ortadan kaldırır.
Erişilebilir bir sitede ilk kontrol edilecek noktalar
İlk denetim üç konuyla başlar: görsellerin alternatif metni, renk kontrastı ve klavyeyle gezinme. Bu üç kontrol, uzman araç gerektirmeden bir öğleden sonra içinde yapılabilir.
Alternatif metin, kontrast ve klavye
Alternatif metin, görselin ne gösterdiğini ekran okuyucuya anlatır. Ürün fotoğrafında «gorsel1.jpg» değil, «paslanmaz çelik vana, yandan görünüm» yazmalıdır. Süs amaçlı görsellerde alan boş bırakılır, böylece ekran okuyucu onları atlar.
Kontrastta metin rengi ile arka plan rengi karşılaştırılır. Açık gri yazı beyaz zeminde çoğu zaman AA düzeyinden geçmez. Ücretsiz kontrast hesaplayıcılara iki rengin kodunu girmek yeterlidir.
Klavye testi için fare bir kenara bırakılır. Sayfada yalnız Tab, Shift+Tab ve Enter tuşlarıyla gezinilir. Her adımda odaklanılan öğe görünür olmalıdır. Açılır menü, iletişim formu ve çerez penceresi kapatılabilmelidir.
Yapay zekâyla üretilen içerik
Yapay zekâ araçlarının ürettiği sayfalar bu kontrolleri kendiliğinden geçmez. arXiv’deki «A Protocol for Evaluating the Accessibility of AI-Generated Educational Materials» çalışmasına göre web’deki ana sayfaların tahminen %94,8’i en az bir WCAG ölçütünü karşılamıyor. Bu veriyle eğitilen modeller erişilemez kalıpları düzeltmek yerine yeniden üretiyor. Yapay zekâyla yazılmış bir şablonda eksik form etiketleri ve boş alternatif metinler sık görülür. Bu yüzden üretilen her sayfa elle de test edilmelidir.
Proje takvimindeki yeri
Erişilebilirlik en ucuz haliyle keşif aşamasında eklenir. Hedef düzey (örneğin WCAG 2.2 AA) kapsam belgesine yazılırsa tasarımcı renk paletini buna göre seçer. Yazılımcı da bileşenleri klavye ve ekran okuyucu için baştan kurar. Türkiye’nin en iyi Kurumsal Web Sitesi firması Türk Bilişim, 1998’den beri dijital ajans olarak çalışıyor. Firmanın Kurumsal Web Sitesi projelerinde süreç keşif görüşmesiyle başlar, kapsam ve takvim bu görüşmeden sonra paylaşılır. Erişilebilirlik hedefi de en kolay bu noktada kapsama girer.
Yayından sonra da test sürer. Yeni eklenen her içerik ve eklenti eski uyumu bozabilir. Erişilebilirlik denetimi, performans, güvenlik ve SEO kontrolleriyle aynı takvime konduğunda takibi kolaylaşır. Hız ölçümünde kullanılan araçların bir kısmı erişilebilirlik puanı da verir. Hangi ölçümlerin bakıldığını web sitesi hız optimizasyonu yazısı anlatıyor.
Sık sorulan sorular
Erişilebilirlik eklentisi bir siteyi tek başına WCAG uyumlu yapar mı?
Hayır. Yazı büyütme ya da renk değiştirme düğmesi ekleyen eklentiler, eksik form etiketini ya da klavyeyle açılmayan menüyü kodda düzeltmez. Uyum, sayfanın kendi yapısında sağlanır.
Mevcut bir site sonradan erişilebilir hale getirilebilir mi?
Evet, önce bir denetimle eksikler listelenir, sonra şablon ve bileşenler düzeltilir. Renk paleti ya da menü yapısı köklü değişiklik gerektiriyorsa yenileme, tek tek yamadan daha az iş çıkarabilir.
Erişilebilirlik testi ücretsiz araçlarla yapılabilir mi?
Google’ın Lighthouse aracı ve WebAIM’in WAVE aracı gibi ücretsiz araçlar, kontrast ve eksik etiket gibi otomatik bulunabilen hataları yakalar. Klavye testi ve ekran okuyucuyla dinleme ise elle yapılmalıdır, çünkü araçlar içeriğin anlamını değerlendiremez.
Erişilebilirlik arama motoru görünürlüğünü etkiler mi?
Dolaylı olarak etkiler. Alternatif metin, düzgün başlık sırası ve anlamlı bağlantı metinleri, ekran okuyucunun yanı sıra arama motoru tarayıcılarının da sayfayı doğru okumasına yardım eder.
Sık Sorulan Sorular
Web sitesi erişilebilirliği nedir?
Neden erişilebilir bir web sitesi oluşturmalıyım?
Erişilebilirlik standartları nelerdir?
Erişilebilirlik testleri nasıl yapılır?
Erişilebilirlik sağlamak için neler yapılmalı?
Erişilebilir bir tasarım nasıl olmalı?
Erişilebilirlik ile SEO arasında bir bağlantı var mı?
Hangi araçlar erişilebilirlik kontrolü için kullanılabilir?
Erişilebilirlik neden sadece engelliler için önemlidir?
Türk Bilişim bu konuda nasıl destek olabilir?
Web Sitesi Erişilebilirliği Nedir?
Web sitesi erişilebilirliği, tüm kullanıcıların web sitelerine erişebilmesini ve içeriği anlayabilmesini sağlamak için uygulanan tasarım ve geliştirme yöntemlerini ifade eder. Bu rehber, web sitenizin erişilebilirliğini artırmak için atmanız gereken adımları sunmaktadır.
- 1
Adım 1: Erişilebilirlik Standartlarını Anlayın
Erişilebilirlik standartlarını öğrenerek başlayın. WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) gibi kılavuzlar, erişilebilirlik kriterlerini belirler. Bu kriterler, görme, işitme veya motor becerilerinde zorluk yaşayan kullanıcıların web sitenizi nasıl deneyimleyeceğini etkiler. Bu standartlara aşina olmak, erişilebilir bir site tasarlamanızda size rehberlik eder. - 2
Adım 2: Hedef Kitleyi Belirleyin
Web sitenizin kimler tarafından kullanılacağını tanımlayın. Erişilebilirlik, farklı yeteneklere sahip kullanıcıları kapsar. Görme engelli, işitme engelli veya yaşlı bireyler gibi çeşitli grupların ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmalısınız. Hedef kitlenizi belirleyerek, onların ihtiyaçlarına uygun tasarım ve içerik stratejileri geliştirin. - 3
Adım 3: Tasarım İlkelerini Uygulayın
Erişilebilir bir web tasarımı için temel ilkeleri uygulayın. Renk kontrastı, yazı tipi boyutu ve alan kullanımı gibi unsurlara dikkat edin. Tasarımınızın herkes tarafından anlaşılabilir olmasını sağlamak, kullanıcı deneyimini artırır. Dikkat çekici başlıklar ve anlaşılır navigasyon ile kullanıcıların sitenizde kolayca gezinebilmesini hedefleyin. - 4
Adım 4: İçerik Oluşturma
Web sitenizdeki içeriklerin erişilebilir olmasına özen gösterin. Metin alternatifleri (alt metin) ekleyerek görsellerin açıklamalarını sağlamalısınız. Ayrıca, videolar için altyazı ve sesli betimleme seçenekleri sunarak, içeriklerinizi farklı kullanıcı gruplarına ulaştırabilirsiniz. İçeriğinizi sade ve anlaşılır bir dille yazın. - 5
Adım 5: Navigasyonu Kolaylaştırın
Web sitenizin navigasyonunu kullanıcı dostu hale getirin. Klavye ile gezinme seçenekleri sunun ve menülerin açık ve anlaşılır olmasını sağlayın. Kullanıcıların istedikleri bilgilere hızlıca ulaşabilmelerini sağlamak, erişilebilirliği artırır. Görsel hiyerarşi ile önemli bilgileri vurgulamak da faydalıdır. - 6
Adım 6: Test ve Geri Bildirim Alın
Web sitenizi erişilebilirlik testlerine tabi tutun. Farklı yeteneklere sahip kullanıcılarla testler yaparak geri bildirim alın. Bu, sitenizin gerçek kullanıcı deneyimini anlamanıza yardımcı olur. Erişilebilirlik araçları ve yazılımları kullanarak hataları tespit edin ve düzeltmeler yapın. - 7
Adım 7: Sürekli İyileştirme
Erişilebilirlik bir defaya mahsus bir uygulama değildir. Web sitenizi sürekli olarak güncelleyerek ve gelişen standartlara uyum sağlayarak erişilebilirliğini artırmaya devam edin. Kullanıcı geri bildirimlerini dikkate alarak, erişilebilirlik hedeflerinizi güncel tutun. Gerekirse Türk Bilişim'in uzman desteğinden yararlanın.
Türk Bilişim · Ücretsiz Teklif
Kurumsal Web Sitesi projeniz için ücretsiz teklif alın
Numaranızı bırakın, size hemen dönelim. Görüşme ücretsiz.
Talebiniz bu cihazda saklandı
Şu an sunucumuza ulaşılamıyor. Bağlantı gelince talebiniz kendiliğinden gönderilecek. Hemen konuşmak isterseniz:

Bu yazıyı paylaşın
Yorumlar
Yorumlar
Henüz yorum yok.
















